پیش‌فرض‌های نادرست، خطاهای تحلیلی و سوءمحاسبات راهبردی؛ ضرورت بازنگری در دستگاه تحلیل استراتژیک جمهوری اسلامی ایران

نشریه هشدار

پیش‌فرض‌های نادرست، خطاهای تحلیلی و سوءمحاسبات راهبردی؛ ضرورت بازنگری در دستگاه تحلیل استراتژیک جمهوری اسلامی ایران

شش ماه از آغاز جنگ تحمیلی سوم علیه جمهوری اسلامی ایران (از ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا کنون) می‌گذرد؛ جنگی که با عملیات مشترک آمریکا و رژیم صهیونیستی تحت عنوان «خشم حماسی» آغاز شد و همچنان معادلات امنیتی غرب آسیا را تحت تأثیر قرار داده است. در این بازه زمانی، بررسی رفتار دستگاه تحلیل راهبردی کشور در ماه‌های پیش از تجاوز و نیز دوره جنگ، نشان از تکرار الگویی از پیش‌فرض‌های نادرست، خطاهای تحلیلی و سوءمحاسبات راهبردی دارد.

پرسش اساسی آن است که این خطاهای تحلیلی، که برخی از آنها به شهادت رهبری و فرماندهان عالی نظامی انجامید، چگونه شکل گرفت و چه پیامدهایی برای بازدارندگی و مدیریت بحران در شرایط کنونی داشته است؟ تعدد و تکثر این خطاها در مقطعی سرنوشت‌ساز، حکایت از عامدانه بودن – یا دست‌کم ناآگاهانه بودن – این روند دارد و این نگرانی را تقویت می‌کند که ممکن است گروهی با طراحی هدفمند، دستگاه تحلیلی جمهوری اسلامی را در معرض سوءمحاسبات فاحش قرار داده باشند.

چارچوب نظری حاکم بر این تحلیل، مبتنی بر مفهوم «شکست تحلیلی» (Analytical Failure) و «تله‌های شناختی در تصمیم‌گیری راهبردی» است که در آن، مجموعه‌ای از پیش‌فرض‌های غلط، سوگیری‌های تأییدی و تفسیر نادرست از نشانه‌های تهدید، می‌تواند به «فلج تحلیلی» و در نهایت، «شکست راهبردی» منجر شود. در این چارچوب، هر یک از هشت خطای تحلیلی شناسایی‌شده، به‌عنوان یک «تله شناختی» قابل بررسی است که ریشه در نادیده‌گرفتن واقعیت‌های میدانی، بزرگ‌نمایی توانایی‌های خودی یا کوچک‌نمایی اراده دشمن دارد.