معمای راهبردی توقف در آستانه‌ بازدارندگی؛ ضرورت تکمیل قابلیت‌های دفاعی جمهوری اسلامی ایران

نشریه هشدار

در میان انبوه تحلیل‌هایی که در سال‌های اخیر پیرامون برنامه‌ی هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران صورت گرفته، یک پرسش بنیادین همچنان بی‌پاسخ مانده یا دست‌کم، به‌گونه‌ای که شایسته‌ی یک مسئله‌ی راهبردی حیاتی است، به‌کاوش کشیده نشده است. پرسش کلیدی آن نیست که ایران چرا به‌دنبال ظرفیت‌های هسته‌ای رفت؛ بلکه معمای اصلی در این نقطه نهفته است که «چرا کشور، پرهزینه‌ترین بخش این مسیر طولانی را با تمام تبعات سنگین آن – از تحریم‌های فلج‌کننده و انزوای بین‌المللی تا ترور دانشمندان نخبه، خرابکاری‌های سایبری و فیزیکی، فرار سرمایه، کاهش رشد اقتصادی و در نهایت، دو جنگ تمام‌عیار و تخریب گسترده‌ی زیرساخت‌ها – پشت سر گذاشت، اما درست در آستانه‌ی دستیابی به «نقطه‌ی بازدارندگی کامل»، متوقف شد؟»

این توقف، نه یک اشتباه تاکتیکی، بلکه یک «خطای راهبردی بنیادین» بود که کشور را در «مخمصه راهبردی» گرفتار کرد؛ مخمصه‌ای که در آن، نه از فواید بازدارندگی واقعی بهره‌ای هست و نه از مزایای عادی‌سازی اقتصادی. در این مخمصه، ایران به اندازه‌ای پیش رفت که دشمنانش احساس خطر وجودی کنند، اما به اندازه‌ای پیش نرفت که از حمله علیه آن بترسند. این وضعیت، دقیقاً بدترین نقطه‌ی ممکن برای یک قدرت منطقه‌ای است: دولتی که هزینه‌های یک کشور هسته‌ای را پرداخت کرده، اما آسیب‌پذیری یک کشور غیرهسته‌ای را حفظ نموده است.

پرسش اساسی این پژوهش آن است که چگونه «مهندسی ادراک» در فضای سیاسی و کارشناسی کشور، هزینه‌های تکمیل مسیر را برجسته و هزینه‌های تعویق، ابهام و توقف را پنهان ساخت و در نهایت، به‌جای اتخاذ یک تصمیم راهبردی شفاف، کشور را میان دو مسیر متضاد «عادی‌سازی کامل» و «بازدارندگی کامل» سرگردان نگه‌داشت؟

چهارچوب نظری حاکم بر این تحلیل، مبتنی بر «نظریه‌ی بازدارندگی» و «مفهوم مخمصه راهبردی» است که در آن، بازیگری که به آستانه‌ی یک قابلیت راهبردی می‌رسد اما آن را تکمیل نمی‌کند، نه‌تنها از مزایای بازدارندگی بی‌بهره می‌ماند، بلکه به‌دلیل ایجاد احساس تهدید در دشمن، به‌هدف قابل‌حمله‌تری نیز تبدیل می‌شود. ساختار نوشتار نیز پس از تبیین داده‌های عینی این سرگردانی راهبردی، به‌کاوش لایه‌های علّی این وضعیت و سپس سناریوسازی راهبردی برای خروج از آن خواهد پرداخت.