پیشگویی خودـمحققشونده (Self-Fulfilling Prophecy) پدیدهای روانشناختی و اجتماعی است که طی آن، باور، انتظار یا تصوری که در ابتدا فاقد مبنای عینی و واقعی است، بهواسطهی تأثیر مستقیم آن بر رفتار فرد یا جمع، به واقعیتی عینی تبدیل میگردد.
این فرآیند از سه مرحلهی متوالی تشکیل میشود:
- شکلگیری یک باور یا تصور اولیه (اغلب بدون شواهد کافی و معتبر)؛
- بروز رفتارهایی که با آن باور یا تصور اولیه همخوانی دارند؛
- تحقق عینی همان باور اولیه بهعنوان پیامد مستقیم رفتارهای مرحلهی دوم.
در نتیجه، فرد یا جامعه با رفتار خود، زمینهی عینیت یافتن پیشفرضِ نادرست خویش را فراهم میآورد، حتی اگر آن پیشفرض در آغاز کاملاً موهوم بوده باشد.
مصادیق عینی
- در سطح فردی: اگر شخصی گمان کند همسایه یا همکارش نسبت به او نیت سوء دارد و بر اساس همین گمان، رفتار سرد، اجتنابجویانه یا دفاعی در پیش گیرد، بهتدریج طرف مقابل نیز رفتار مشابهی بروز خواهد داد و رابطهای توأم با بیاعتمادی شکل میگیرد که در ابتدا هیچ پایهی واقعی نداشته است.
- در سطح سازمانی: کارمندی که از ابتدا پروژهای را محکوم به شکست میپندارد، تلاش جدی بهکار نمیبندد و منابع لازم را تخصیص نمیدهد؛ در نتیجه، شکست پروژه رخ میدهد و باور اولیهی او «تأیید» میگردد.
- در سطح اقتصادی و اجتماعی: هنگامی که شایعه یا پیشبینی افزایش شدید قیمت ارز یا کالا در جامعه فراگیر میشود (حتی بدون پشتوانهی اقتصادی واقعی)، رفتار خرید انبوه و احتکار آغاز میگردد و همین رفتار جمعی، افزایش واقعی قیمت را به دنبال دارد. در این حالت، «انتظار تورمی» خود تبدیل به «تورم واقعی» میشود.
- در سطح روابط بینالملل: اگر کشوری بر مبنای یک برداشت غیرمستند، کشور دیگری را تهدید بالقوه تلقی کند و سیاستهای خصمانه، تحریم یا اقدامات تحریکآمیز اتخاذ نماید، ممکن است طرف مقابل را به واکنش متقابل وادارد و دشمنی واقعی پدید آید که در آغاز صرفاً در ذهن تصمیمگیرندگان وجود داشته است.
پیامدهای جانبی
یکی از آثار مخرب این پدیده، ایجاد اعتماد به نفس کاذب است. پس از وقوع پیشبینی، فرد یا گروه اعلام میکند که «از ابتدا درست پیشبینی کرده بود»، در حالی که در حقیقت رفتار خود او مهمترین عامل تحقق آن پیشبینی بوده است.
نقش رسانهها
رسانهها با آگاهی از این مکانیزم پیشگویی خودـمحققشونده، گاه از طریق تکرار مداوم، بزرگنمایی و تبلیغات گسترده، یک باور کاذب را به باور عمومی تبدیل میکنند. رفتار جمعی ناشی از این باور عمومی، در نهایت همان چیزی را که رسانه اعلام کرده بود به واقعیتی ملموس بدل میسازد.
توصیههای کاربردی
- پیش از هرگونه اقدام مبتنی بر یک باور یا احساس، شواهد معتبر و کافی گردآوری شود و تفکر نقادانه بهکار گرفته شود.
- از اتخاذ رفتارهای قاطع بر پایهی حدس و گمانهای فاقد پشتوانهی محکم خودداری گردد.
- در مواجهه با اخبار و فضاسازیهای رسانهای، هوشیاری و بررسی مستقل منابع حفظ شود.
جهان پیرامون ما تا حد قابل توجهی آنگونه شکل میگیرد که ما دربارهی آن میاندیشیم. بنابراین، نظارت دقیق بر باورها، انتظارات، ترسها و خیالپردازیهای خود، نه تنها یک ضرورت روانشناختی، بلکه یک الزام اخلاقی و اجتماعی است.
