مقدمه
امضای یادداشت تفاهم ۱۴ مادهای در بیستوهفتم خرداد، هرچند بهعنوان پایانی بر یک جنگ ویرانگر ثبت شد، اما در تقابل کامل با شعارهای پرطمطراقی قرار دارد که ماهها پیش از آن، خیابانهای پایتختهای غربی و تلآویو را پر کرده بود. هدف اولیهای که واشنگتن و تلآویو با تکیه بر برتری نظامی و انباشت تجهیزات پیشرفته، برای آن اجماع ساخته بودند، «نابودی کامل برنامه هستهای و موشکی ایران، پایان حمایت از گروههای مقاومت و در نهایت تغییر رژیم» اعلام شده بود؛ اما متن توافق، نهتنها هیچیک از این اهداف را محقق نساخته، بلکه بهصراحت از آنها عقبنشسته و عملاً فروپاشی «صلح آمریکایی» در خلیجفارس و تابآوری حاکمیت ایران را در برابر فشار خارجی به اثبات رسانده است.
پرسش اساسی آن است که چگونه یک جنگ تمامعیار با پشتوانهی ائتلافی از قدرتهای نظامی غرب و رژیم صهیونیستی، در نهایت به سندی منجر شد که در آن، آمریکا ناگزیر به احترام به تمامیت ارضی جمهوری اسلامی، لغو محاصرهی دریایی، آزادسازی داراییهای مسدودشده و پذیرش سکوت در قبال برنامه موشکی و گروههای مقاومت تن داده است؟
واقعیت ان است که آمریکا، این بار با یک «تلهی استراتژیک» دیگر مواجه شد؛ تلهای که در آن، هرچه هزینههای نظامی و اقتصادی را افزایش داد، نه تنها به هدف نابودی نزدیک نشد، بلکه بهمثابه یک «آزمایش بزرگ» برای اثبات محدودیتهای قدرت سخت در برابر تابآوری یک ملت و دولتی چابک عمل کرد. چهارچوب نظری حاکم بر این تحلیل، مبتنی بر «نظریهی بازدارندگی نامتقارن» و «مفهوم تابآوری ملی» است که در آن، بازیگر ضعیفتر با بهرهگیری از شبکههای مقاومت، عمق راهبردی جغرافیایی و ظرفیتهای اجتماعی-سیاسی، میتواند هزینههای تهاجم را بهگونهای افزایش دهد که در نهایت، مهاجم را بهسوی میز مذاکره و پذیرش شروطی فراتر از انتظارات اولیه سوق دهد.
بر این اساس نوشتار حاضر پس از ارائهی تصویری عینی از شکاف میان لفاظی و واقعیت میدانی، بهکاوش لایههای علّی این شکست راهبردی و سپس ترسیم سناریوهای محتمل در افق جدید منطقهای خواهد پرداخت.
روایت میدانی؛ از لفاظی جنگ تا واقعیت توافق
برای درک ابعاد این شکست راهبردی، نخست باید میان ادعاهای پرطنینِ آغازین و مفاد نهاییِ سند امضاشده فاصلهای سنجید که خود بهتنهایی، گویای تمام حقیقت است. آنچه در میدان نبرد و سپس بر روی کاغذ دیپلماتیک رقم خورد، حکایتی از فروپاشی یک روایتِ ازپیشساخته را روایت میکند که در آن، برتری نظامیِ خودنمایانهی دشمن، در برابر واقعیتهای میدانی و تابآوری مردمی، بهیکباره رنگ باخت. در ادامه، دادههای عینیِ این سیر تحول، از اهداف اولیه تا مفاد نهایی، بهصورت دقیق مرور میشود.
نخست، در آغاز جنگ، واشنگتن و تلآویو با تکیه بر برتری نظامی آشکار خود، ادعای پیروزی قریبالوقوع داشتند. مقامات ارشد آمریکایی از جمله رئیسجمهوری وقت، بارها مدعی شدند که ایران «هیچ چیزی از نظر نظامی برای خود باقی نگذاشته» و به زودی شاهد «تغییر رژیم» خواهند بود. در همین راستا، نخستوزیر رژیم صهیونیستی نیز این جنگ را کارزاری برای «تغییر اجباری معماری ژئوپلیتیک منطقه» توصیف کرد. با این حال، ارزیابیهای اطلاعاتی میدانی و تحولات در جبهههای نبرد به سرعت این ادعاها را نقش بر آب کرد. جمهوری اسلامی ایران با وجود آسیبهای ساختاری در زیرساختها و تأسیسات حساس، عمق راهبردی خود را حفظ کرد و با جابهجایی هوشمندانهی تجهیزات، استفاده از سامانههای دفاعی بومی و حملات تلافیجویانهی متقابل، نه تنها فروپاشی رخ نداد، بلکه ساختار دولت در برابر این تهاجم خارجی مستحکمتر شد.
دوم، متن یادداشت تفاهم که در بیستوهفتم خرداد به امضا رسید، از سه محور اصلی، تناقض آشکار با اهداف اولیهی جنگ را نشان میدهد. محور نخست، تعهد به تمامیت ارضی ایران است. بندی که دولت آمریکا را به احترام به تمامیت ارضی و عدم مداخله در امور داخلی ایران ملزم میکند، برای دولتی که ماهها خواستار تغییر رژیم بود، به منزلهی تأیید حقوقی و بینالمللیِ ماندگاری جمهوری اسلامی محسوب میشود. محور دوم، رفع محاصره و آزادسازی داراییهاست. توافق شامل لغو فوری محاصرهی دریایی، صدور مجوزهای اضطراری برای صادرات نفت خام ایران، آزادسازی تا یکصد میلیارد دلار از داراییهای مسدودشده و ایجاد صندوقی سیصد میلیارد دلاری برای بازسازی اقتصادی است. این اقدامات نشان میدهد که محاصرهی اقتصادی تمامعیار در برابر بازدارندگی نامتقارن منطقهای، نهتنها پایدار نیست، بلکه هزینههای آن بهمراتب بیش از منافع احتمالیِ آن بوده است. محور سوم، سکوت در قبال برنامه موشکی و گروههای مقاومت است. قابلتوجهترین جنبهی توافق، آن چیزی است که در آن نیامده است. هیچ اشارهای به برچیدن برنامه موشکی بالستیک ایران یا قطع روابط با گروههای مقاومت نشده و آتشبس بهصراحت «همه جبههها» را شامل میشود که به معنای توقف خصومتها در لبنان و سایر محورهای مقاومت است؛ نقطهای که نخستوزیر رژیم صهیونیستی بهشدت با آن مخالفت کرده، اما در نهایت ناگزیر به پذیرش آن شده است.
سوم، شکاف میان لفاظی و واقعیت میدانی، در اظهارات متناقض مقامات غربی نیز بهخوبی مشهود است. در حالی که رئیسجمهوری آمریکا در اوج جنگ، ایران را «شکستخورده» میخواند، متن توافق نشان میدهد که واشنگتن ناگزیر شده با تهران بهعنوان یک قدرت مستقل و برابر وارد مذاکره شود، نه با دشمنی شکستخورده که شرایط تسلیم را بپذیرد. این تغییر لحن، نشان از یک «تحول ادراکی» در سطوح بالای تصمیمگیری غرب دارد؛ تحولی که بر اساس آن، افسانهی «شکستپذیری سریع ایران» در برابر عملیات ترکیبی، برای همیشه فرو ریخته است.
چهارم، از حیث چشمانداز، تحلیلگران بینالمللی این توافق را نشاندهندهی یک تغییر ساختاری در سیاست منطقهای ارزیابی کردهاند. آمریکا و رژیم صهیونیستی با راهاندازی جنگی پرهزینه و ناتوانی در نابودی توانمندیهای نظامی ایران یا سرنگونی دولت آن، ناخواسته محدودیتهای قدرت نظامی خود را در برابر «تابآوری اجتماعی-سیاسی» به نمایش گذاشتند. جهان به سرعت در حال حرکت بهسوی نظمی غیرقطبی و فراآتلانتیک است و این یادداشت تفاهم بهعنوان نقطهای تاریخی ثبت خواهد شد که در آن، لفاظی قدرتهای ابرقدرت، در برابر ضرورت عملی سازش دیپلماتیک تسلیم شد. آنچه این جنگ به اثبات رساند، این واقعیت دیرینه است که در برابر تابآوری یک ملت و دولتی چابک، نه تحریمها، نه دیپلماسی قایقهای جنگی و نه حتی جنگ تمامعیار، کارایی ندارند.
کالبدشکافی راهبردی؛ علتشناسی شکست و افقهای پیشروی مقاومت
گذر از سطح گزارشگریِ صرف، لایههایی از علیت و پویاییهای تعاملی را پدیدار می کند که در نگاه نخست، چندان آشکار نیستند. چرا یک ائتلاف نظامیِ فراگیر، با وجود برتری بیسابقهی تسلیحاتی و اطلاعاتی، در دستیابی به اهداف حداقلی خود ناکام ماند؟ پاسخ در ترکیبی از محاسباتِ اشتباهِ راهبردی، عمقِ بازدارندگیِ نامتقارنِ ایران و نقشِ متغیرهای منطقهای نهفته است که در این بخش، لایهبهلایه واکاوی خواهد شد. همچنین، با ترسیم سناریوهای محتمل در افق پیشِ رو، تصویری از مسیرهای گشودهشده برای محور مقاومت ارائه میگردد.
نخستین پرسش آن است که چرا راهبرد نظامی دشمن، با وجود برتری آشکار در تجهیزات، لجستیک و پشتیبانی بینالمللی، در نهایت به چنین شکستِ آشکاری انجامید؟ پاسخ را باید در ترکیبی از عوامل ساختاری و رفتاری جستوجو کرد. از یک سو، جمهوری اسلامی با تکیه بر «بازدارندگی نامتقارن» که مبتنی بر شبکهی گستردهای از گروههای مقاومت در لبنان، سوریه، عراق و یمن است، توانست میدان نبرد را از مرزهای جغرافیایی خود فراتر برده و آن را به معادلهای چندوجهی تبدیل کند که در آن، دشمن ناگزیر از پرداخت هزینههای گزاف در جبهههای متعدد شد. از سوی دیگر، «عمق راهبردی» ایران که از ترکیب ژئوپلیتیک (همسایگی با چندین کشور کلیدی و دسترسی به آبهای آزاد)، تنوع اقلیمی و ظرفیتهای انسانیِ متخصص تشکیل شده، بهگونهای است که هرگونه تهاجم گسترده، نه با یک فروپاشی سریع، که با یک جنگ فرسایشی طولانی و پرهزینه مواجه خواهد شد. این همان «تلهی استراتژیک» است که مهاجم را بهمرور از اهداف اولیه دور کرده و بهسمت پذیرش شروطی سوق میدهد که در آغاز جنگ، حتی تصور آن نیز ممکن نبود.
دوم، نقش «جنگ شناختی» و «عملیات ادراکی» در این معادله، دوطرفه بوده است. واشنگتن و تلآویو با ایجاد فضای بزرگنمایی از موفقیتهای نظامی خود، در پی تضعیف روحیهی ملی و ایجاد شکاف میان دولت و ملت ایران بودند؛ اما این عملیات روانی، بهدلیل وجود پیشینهای از مقاومت تاریخی و همچنین اعتماد عمومی به ساختار دفاعی کشور، نه تنها به هدف نخورد، بلکه با «مهندسی معکوس واقعیت» از سوی رسانههای داخلی و جبههی مقاومت، بهتدریج به ابزاری برای افشای ناتوانی دشمن تبدیل شد. به عبارت روشنتر، هرگونه ادعای پیروزی از سوی مقامات آمریکایی، با انتشار تصاویر میدانی از تداوم عملیاتهای موشکی و پهپادی ایران، و همچنین گزارشهای مستقل از افزایش تلفات و خسارتهای متحدان محلی، بیاثر میشد. این فرآیند، عملاً «اعتبار راهبردی» غرب را در افکار عمومی منطقه و جهان بهشدت کاهش داد و میدان را برای مانور دیپلماتیک ایران هموارتر ساخت.
سوم، از منظر پویاییهای تعاملی، باید به نقش «متغیرهای منطقهای» در شکست راهبرد نظامی دشمن اشاره کرد. کشورهای حاشیهی خلیجفارس که در ابتدای جنگ، مواضعی محافظهکارانه یا حتی همراه با دشمن اتخاذ کرده بودند، با طولانیشدن نبرد و مشاهدهی تابآوری ایران، بهتدریج بهسوی میانجیگری و بیطرفی فعال حرکت کردند. این تغییر موضع، ریشه در محاسبات اقتصادی-امنیتی آنها داشت؛ چراکه تداوم ناامنی در تنگهی هرمز و خلیجفارس، بهمراتب هزینههای بیشتری نسبت به هرگونه توافق با تهران بر آنها تحمیل میکرد. از این منظر، ایران با بهرهگیری از «دیپلماسی فشار معکوس»، توانست متحدان محلی واشنگتن را نیز بهسوی پذیرش منطق سازش سوق دهد و بدین ترتیب، جبههی متحد علیه خود را از درون دچار شکاف کند.
چهارم، نباید از تأثیر این شکست بر «حسابهای بازدارندگی» رژیم صهیونیستی غافل شد. نتانیاهو که این جنگ را کارزاری برای تغییر معماری ژئوپلیتیک منطقه توصیف کرده بود، در نهایت ناگزیر به پذیرش آتشبسی شد که در آن، نه تنها برنامه موشکی ایران محدود نشد، بلکه توقف خصومتها در لبنان نیز بهعنوان بخشی از توافق، عملاً به معنای رسمیتیافتن نقش حزبالله بهعنوان یک بازیگر دفاعی در معادلات شمالی اسرائیل تلقی میشود. این عقبنشینی، افول «بازدارندگی رژیم صهیونیستی» را در سطح منطقهای به نمایش گذاشته و اعتماد متحدان منطقیاش را نیز به تواناییهای نظامی تلآویو بهشدت کاهش داده است. از منظر جنگ شناختی، این واقعه روایتی از «شکستپذیری ارتش بهظاهر شکستناپذیر» را در اذهان عمومی منطقه تقویت کرده که خود بهتنهایی یک سرمایهی راهبردی برای جبههی مقاومت محسوب میشود.
افقهای محتمل در پرتو یادداشت تفاهم
بر اساس تحلیلِ صورتگرفته، سه چشمانداز محتمل برای افق پیشِ روی این یادداشت تفاهم قابل ترسیم است که هر یک، نشان از مسیرهای متفاوتی برای آیندهی منطقه و جایگاه جمهوری اسلامی دارد.
-
سناریوی نخست (همکاری محدود و کاهش تنش): اجرای کامل مفاد توافق از جمله آزادسازی داراییها، لغو محاصره و آغاز بازسازی اقتصادی، بهگونهای که فضا برای همکاریهای اقتصادی-امنیتی محدود میان ایران و غرب فراهم شود و واشنگتن بتواند با تغییر لحن، بخشی از حیثیت ازدسترفتهی خود را بازیابد. در این حالت، جبههی مقاومت نیز از کاهش تنشها سود خواهد برد، اما این سناریو با توجه به سابقهی بدعهدی و خروج یکجانبهی آمریکا از برجام، چندان محتمل به نظر نمیرسد.
-
سناریوی دوم (تنش کنترلشده با اجرای ناقص): اجرای کامل توافق با کارشکنیهای داخلی در آمریکا و رژیم صهیونیستی مواجه میشود و برخی مفاد آن (بهویژه در حوزهی آزادسازی داراییها و رفع تحریمهای ثانویه) با تأخیر یا بهصورت ناقص اجرا میگردد. در این صورت، جمهوری اسلامی نیز با اتکا به توانمندیهای داخلی و همپیمانان منطقهای، بهتدریج پایبندی خود را به تعهدات متقابل کاهش خواهد داد و فضایی از «تنش کنترلشده» حاکم میشود که نه صلح پایدار است و نه جنگ تمامعیار. محتملترین گزینه، همین سناریو ارزیابی میشود؛ چراکه هیچیک از طرفین نه توانایی تحمیل ارادهی کامل خود را دارند و نه تمایل به پذیرش شکست تمامعیار در برابر افکار عمومی.
-
سناریوی سوم (بازگشت به بحران و فروپاشی توافق): اختلافات بر سر تفسیر مفاد توافق، بهویژه در مورد توقف خصومتها در لبنان و سایر جبههها، بهسرعت به بازگشت درگیریهای محدود و سپس گسترش مجدد آن منجر شود. در این سناریو، یادداشت تفاهم بهکلی فرو میپاشد و منطقه وارد دور تازهای از رویارویی میشود که این بار، با توجه به تجربهی تلخ قبلی، هزینههای آن برای طرف مهاجم بهمراتب سنگینتر خواهد بود.
نتیجه گیری
آنچه از این رویداد تاریخی به دست میآید، حقیقتی انکارناپذیر است: راهبرد نظامی دشمن، علیرغم برخورداری از انبوه تجهیزات پیشرفته و پشتیبانی گستردهی بینالمللی، در برابر تابآوری یک ملت و دولتی چابک، نه تنها کارایی خود را از دست داد، بلکه بهمثابهی یک «آزمایش شکستخورده» در تاریخ روابطبینالملل ثبت شد. یادداشت تفاهم ۱۴ مادهای، با تعهد به تمامیت ارضی ایران، لغو محاصره، آزادسازی داراییها و سکوت در قبال برنامه موشکی و گروههای مقاومت، اذعانی صریح به این واقعیت است که «صلح آمریکایی» در خلیجفارس، دیگر یک هنجار مسلّم نیست و نظم جدیدی در حال شکلگیری است که در آن، قدرتهای منطقهای با تکیه بر توانمندیهای بومی و شبکههای همپیمان، میتوانند معادلات را بهنفع خود بازتعریف کنند.
از منظر راهبردی، این شکست، پیامدهای عمیقی برای معماری امنیتی غرب آسیا به همراه دارد. از یک سو، «بازدارندگی رژیم صهیونیستی» که همواره بر پایهی برتری نظامی و حمایت بیچونوچرای آمریکا استوار بود، بهمیزان قابلتوجهی تضعیف شده و متحدان منطقهای آن نیز بهتدریج بهسمت اتخاذ رویکردی مستقلتر و واقعبینانهتر سوق یافتهاند. از سوی دیگر، «افول قدرتنمایی غرب» در افکار عمومی منطقه، نهتنها بهعنوان یک دستاورد روانی، بلکه بهعنوان یک سرمایهی راهبردی برای محور مقاومت تلقی میشود که میتواند در معادلات آتی، نقشآفرینی کند.
پیشنهاد برای بررسیهای آتی، واکاوی «تأثیر این توافق بر نظم امنیتی آیندهی خلیجفارس» و همچنین «تحلیل واکنشهای احتمالی روسیه و چین به تثبیت جایگاه ایران در معادلات منطقهای» است؛ چراکه این دو متغیر، میتوانند مسیر اجرای توافق و همچنین افقهای پیشروی محور مقاومت را بهگونهای دگرگون سازند که نیاز به تحلیلهای بهروز و تکمیلی داشته باشد.
