بازتعریف سیاست خارجی آمریکا در دوران دوم ریاست‌جمهوری ترامپ: میان فشار حداکثری و کنسرسیوم منطقه‌ای

الهه صالح رضایی

پژوهشگر موسسه مطالعات جهان معاصر

سیاست خارجی ایالات متحده در سال ۲۰۲۵، با آغاز ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ متأثر از سه روند کلیدی یکجانبه‌گرایی تقویت‌شده، اعمال فشارهای حداکثری بر رقبای ژئوپلیتیک، اولویت‌دهی به منافع اقتصادی در تقابل با تعهدات چندجانبه می‌باشد. ترامپ با تکیه بر این انگاره که آمریکا می‌بایست «هزینه‌های استراتژیک غیرضروری» را کاهش دهد، درصدد است تا با تلفیق اهرم‌های اقتصادی-فناورانه، الگویی مبتنی بر عقلانیت هزینه-فایده[1] را پیاده‌سازی کند که در چارچوب نظریه «حداکثرسازی سود با حداقل تعهدپذیری»[2]  قابل تحلیل است. تجلی عینی این راهبرد را می‌توان در مواردی همچون سیاست مهار دوسویه[3] علیه ایران و چین از طریق «ائتلاف‌سازی منطقه‌ای» مانند توسعه پیمان ابراهیم، «دیپلماسی مذاکرات غیرمستقیم» با ایران و «رقابت فناورانه-انرژی‌محور» با چین در خاورمیانه مشاهده نمود. بدین منظور، این یادداشت به ارزیابی سه سناریوی محتمل شامل «سناریوی توافق کنترل‌شده»[4] با محوریت همکاری محدود در چهارچوب منافع مشروط، «سناریوی مهار چندلایه»[5] متکی بر تلفیق فشار اقتصادی با اتحادهای راهبردی و «سناریوی فشار حداکثری»[6] با هدف تشدید تحریم‌ها و موازنه سخت‌افزاری می‌پردازد.

از منظر رئالیسم تهاجمی، قدرت‌های بزرگ برای حفظ امنیت، به دنبال هژمونی منطقه‌ای هستند که این دیدگاه در رویکرد ترامپ در دوره نخست ریاست‌جمهوری‌اش (۲۰۱۷-۲۰۲۱)، با اقداماتی همچون خروج از برجام، اعمال تحریم‌های یکجانبه، تضعیف نهادهای چندجانبه و تمرکز بر تأمین منافع فوری اقتصادی به‌وضوح بازتاب یافته است. در دوران دوم ریاست جهموری ترامپ شعار «اول آمریکا» بیانگر یک منطق حمایت‌گرایانه و منفعت‌طلبانه می‌باشد که در تصمیماتی چون توقف حمایت مالی از  سازمان تجارت جهانی، و انتقاد از متحدان اروپایی تبلور یافته است. بدین ترتیب روابط خارجی امریکا در این دوره مبتنی بر »معامله‌گرایی» شامل سود فوری، فشار حداکثری، و تهدید به خروج از توافقات در صورت عدم تحقق اهداف واشینگتن تعریف گردیده است.

در نخستین سفر منطقه‌ای ترامپ به عربستان سعودی، امارات متحده عربی و قطر، وی کوشید تا با تأکید بر ابعاد اقتصادی-فناورانه، ائتلاف منطقه‌ای ضدایرانی را بازتعریف کند. در این چارچوب، برجسته‌ترین دستاوردهای این سفر تعهد ۶۰۰ میلیارد دلاری عربستان به سرمایه‌گذاری در ایالات متحده؛ تأسیس شرکت مشترک «Humain» در حوزه هوش مصنوعی با مشارکت انویدیا و مایکروسافت بود که نشانگر تحول در الگوی همکاری‌های راهبردی واشنگتن-ریاض به شمار می رود. به موازات این تحولات، ترامپ محدودیت‌های صادرات چیپ به کشورهای عربی را لغو کرد تا زمینه همکاری با انویدیا و توسعه زیرساخت‌های «Sovereign AI» با هدف، ایجاد هم‌پوشانی منافع اقتصادی و امنیتی میان ایالات متحده و کشورهای خلیج فارس فراهم آید. اینگونه رقابت با چین نه از مسیر نظامی بلکه از طریق مهندسی مجدد قدرت اقتصادی در خاورمیانه صورت می پذیرد. بدین ترتیب، سرمایه‌گذاری گسترده عربستان و امارات در پروژه‌های فناورانه، به‌ویژه در حوزه هوش مصنوعی، در هماهنگی با استراتژی آمریکا برای عقب راندن نفوذ پکن در منطقه انجام می‌شود. از دیگر سو، شرط عربستان برای عادی‌سازی روابط با اسرائیل، آتش‌بس در غزه و پیشرفت در مسئله فلسطین در تضاد با مواضع نتانیاهو است. این امر عملاً «پیمان ابراهیم» را به گروگان بحران غزه و سیاست‌های تل‌آویو بدل کرده است.

در کنار این، مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا با میانجی‌گری عمان، مصر و قطر و شروط امریکا مبنی بر عدم حق غنی سازی برای ایران و  شرط‌های ایران مانند حق غنی‌سازی، حفظ سانتریفیوژها، و رفع کامل تحریم‌ها و درخواست ضمانت قانونی برای ماندگاری توافق، چالش‌هایی اساسی برای حصول توافق ایجاد کرده‌اند. عباس عراقچی تأکید دارد که هیچ راهی برای عقب‌نشینی از مواضع حقوقی ایران وجود ندارد، در حالی‌که مقامات آمریکایی نیز تهدید به بازگشت سیاست فشار کرده‌اند. در عین حال، ایران و متحدان منطقه‌ای آن از مصر تا عمان تلاش دارند نقش نهادهای بین‌المللی را در قالب ابتکارهایی مانند «منطقه عاری از سلاح هسته‌ای» احیا کنند. این رویکرد، تلاشی برای بازتعریف نظم بین‌المللی به نفع کشورهای جنوب جهانی در برابر یک‌جانبه‌گرایی آمریکا است.

سناریوهای پیش‌رو

[1] ‏‏Cost-Benefit Rationalism‏) ‏

[2] ‏‏Maximized Gains/Minimal Commitments‏)‏

[3] Dual Containment

[4] ‏Managed Engagement‏

[5] ‏Multilayered Containment‏

[6] ‏Maximum Pressure